Το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο στεγάζεται μόνιμα από το 1962 στο Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής, επί της οδού Σταδίου, στην πλατεία Κολοκοτρώνη. Αντικείμενό του είναι η ιστορία του νεότερου Ελληνισμού, καλύπτοντας την περίοδο της Τουρκοκρατίας και της Φραγκοκρατίας, την Επανάσταση του 1821, τους απελευθερωτικούς αγώνες, τη συγκρότηση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, καθώς και την πολιτική, κοινωνική και πνευματική εξέλιξη του Ελληνισμού έως τις μέρες μας.
Ιδρύθηκε (το 1884) από την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, η οποία έχει σκοπό την περισυλλογή ιστορικού και εθνολογικού υλικού, καθώς και αντικειμένων σχετικών με την ελληνική ιστορία και φιλολογία, τον βίο και τη γλώσσα του ελληνικού λαού. Το μουσείο διοικείται από το Δ.Σ. της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδας. Η συλλογή του αποτελείται από περίπου 150.000 αντικείμενα. Σε αυτούς τους αριθμούς προστίθενται περί τα 250.000 έγγραφα από το Αρχείο Ιστορικών Εγγράφων και 20.000 τόμοι από τη Βιβλιοθήκη, εκ των οποίων περί τα 2.000 παλαίτυπα και 1.000 σπάνια λυτά φιλελληνικά έντυπα του 19ου αι.
Η έκθεση εκτείνεται στους χώρους του Μεγάρου της Παλαιάς Βουλής (τρεις όροφοι και πατάρια), όπου επίσης στεγάζονται και τα εργαστήρια συντήρησης, η μουσειακή αποθήκη, το αρχείο ιστορικών εγγράφων, η βιβλιοθήκη και τα γραφεία του προσωπικού.
Η πλειονότητα των αντικειμένων χρονολογούνται από την Άλωση μέχρι σήμερα, αλλά το μουσείο έχει στην κατοχή του και μεμονωμένες αρχαιότητες, συλλογή αρχαίων νομισμάτων, κεραμικά, σφραγίδες, ιερατικά ενδύματα, εκκλησιαστικά κειμήλια, συλλογή πανοπλιών κ.α. Επίσης αντικείμενα design, τεκμήρια, βιβλία, γεωλογικά-παλαιοντολογικά κατάλοιπα, γλυπτά, αντικείμενα γραφικών τεχνών, εθνολογικά και λαογραφικά τεκμήρια, είδη φυσικής ιστορίας, θρησκευτικά αντικείμενα, έπιπλα, εργαλεία και μηχανήματα, πίνακες ζωγραφικής και πολλά άλλα. Τα είδη αντικειμένων στις συλλογές παρουσιάζουν μεγάλο εύρος, μιας και η αποστολή του ιστορικού μουσείου είναι να συλλέγει ανάλογα με την ιστορική αξία των αντικειμένων και όχι την υλική ή την καλλιτεχνική τους ταυτότητα.
Η μόνιμη έκθεση του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου είναι αφιερωμένη στη δημιουργία του Νεοελληνικού Έθνους-Κράτους, ενώ ξεχωριστό τμήμα της αποτελεί η λαογραφική συλλογή, με φορεσιές, κοσμήματα και άλλα αντικείμενα από τον ελληνικό χώρο, χρονολογούμενα μεταξύ 18ου -20ου αιώνα.
Παράλληλα, το Μουσείο αναπτύσσει πλούσια εκθεσιακή και εκπαιδευτική δραστηριότητα, υλοποιώντας εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα και εργαστήρια, καθώς και συνέδρια, ημερίδες και πολυάριθμες εκδόσεις. Το επιστημονικό και εκπαιδευτικό του προσωπικό οργανώνει ενημερωτικές συναντήσεις με εκπαιδευτικούς, στο πλαίσιο της προετοιμασίας σχολικών επισκέψεων, πραγματοποιεί συνεντεύξεις στο πλαίσιο προγραμμάτων e-learning και προσφέρει ξεναγήσεις και συζητήσεις σε ομάδες φοιτητών, οργανωμένες ομάδες πολιτιστικού ενδιαφέροντος και ξένες αντιπροσωπείες. Επιπλέον, υλοποιεί προγράμματα απτικής διερεύνησης και άλλες δράσεις ειδικά σχεδιασμένες για διαφορετικές ομάδες κοινού.
Το Μουσείο ολοκλήρωσε με επιτυχία τη διαδικασία Αναγνώρισης το 2025.
